źródła prawa

Niewolnik w świetle prawa był rzeczą (tzw. res mancipii), mimo to wymieniani są jako pewne kategorie osób personae mimo pozbawienia podmiotowości prawnej – servile caput nullum ius habet. Mogli podejmować pewien zakres czynności prawnych.

Sytuacja faktyczna nie była jeszcze taka zła, dopiero od wojen punickich, gdy napłynęły duże ilości niewolników zaczęto ich eksploatację.

Niewolnik nie mógł zawrzeć małżeństwa w sensie prawnym, a jedynie contubernium – faktyczny związek z inną osobą bez znaczenia prawnego i towarzyszących temu konsekwencji (np. pokrewieństwo). W prawie klasyczny faktyczne pokrewieństwo między niewolnikami po wyzwoleniu uznawano jako przeszkodę małżeńską, prawo justyniańskie natomiast dawało mu (po wyzwoleniu) znaczenie przy dziedziczeniu.

Ochrona niewolników:

• Lex Petronia początek cesarstwa – zabroniła panom wysyłania niewolników do walki ze zwierzętami poza przypadkami karania ich (za zgodą magistratury),
• reskrypt cesarza Antoniusza Piusa nakładał za zabicie własnego niewolnika odpowiedzialność jak za zabicie cudzego, natomiast w razie okrutnego traktowania można było zmusić pana do odsprzedania niewolnika; w postępowaniu extra ordinem pozwolono niewolnikom zgłaszać nadużycia władzy przez panów.
• niewolnicy należący do państwa servi publici mogli przekazywać połowę peculium w spadku, mieli jednak mniejsze szanse na uzyskanie wolności od niewolników prywatnych.