źródła prawa

Za dominatu IV-Vw.n.e. postępowanie nadzwyczajne extra ordinem cognitio stało się jedyną formą procedury sądowej (w III w.n.e. wyparło proces formułkowy. Sądownictwo w Rzymie i Konstantynopolu sprawował wtedy praefectus urbi, w prowincjach – w sprawach większych (pow. 300 solidów) i większej wagi –namiestnik prowincji praeses.

Sprawami mniejszymi zajmowali się sędziowie delegowani przez namiestnika oraz magistratury municypalne lub tzw. defensores civitatis.

Wyższe instancje stanowili wikariusze w diecezjach vicarii, od ich wyroku można było odwołać się do cesarza lub do praefectus praetorio.

Charakterystyka:

• nadzwyczajne reguły postępowania sądowego
• cesarz albo wysocy urzędnicy państwowi (pretorzy), a także niektóre magistratury rozpoznawały sprawy extra ordinem.
• stosowano nowe zasady postępowania regulowane reskryptami cesarskimi
• nowe zasady były wygodniejsze dla stron, a także dla władzy
• pod koniec III w.n.e. procedura formułkowa wyszła z użycia, najpierw na prowincji potem w samym Rzymie
• jako jedyna forma procedury pozostał proces kognicyjny.

Cechy:

• brak podziału na stadium in iure i apud iudicem oraz formułki procesowej, a także rozdziału postępowania między władzę administracyjną i sądowniczą,
• proces przed przedstawicielem władzy, wyeliminowanie prywatnego sędziego iudex unus,
• przeniesienie procesu z otwartej przestrzeni forum do budynku, jawne dla publiczności było tylko samo ogłoszenie wyroku,
• znaczna pisemność procesu, wzrost znaczenie wymiany pism,
• strony ponosiły pewne koszty postępowania,
• wzywanie pozwanego z urzędu,
• zanik zasady kondemnacji pieniężnej – można zasądzić pozwanego ad ipsam rem –wykonanie świadczenia w naturze,
• swobodna ocena dowodów przez sędziego ewoluowała w kierunku legalnej teorii dowodowej
• możliwość apelacji do sądu wyższej instancji,
• egzekucję przeprowadzał urzędnik, nie była ona uniwersalna (na całym majątku).

Postępowanie (proces kognicyjny czasów justyniańskich tzw. proces liberalny):

• powód składał w sądzie pismo libellus conventionis, które sędzia po przyjęciu przesyłał pozwanemu za pośrednictwem specjalnego urzędnika wraz z wezwaniem do sądu
• pozwany mógł spełnić żądanie powoda, bądź dać zabezpieczenie stawiennictwa w sądzie oraz odpowiedzieć przecząco na pismo powoda pismem libelli contradictorii , składał odpowiednią opłatę sądową na ręce urzędnika państwowego
• obie strony stawiały się przed sądem (zastępcy procesowi procurator),ustnie przedstawiali swoje stanowiska – narratio powoda i contradictio pozwanego, co stanowiło litis contestatio procesu (z innymi jednak skutkami np. brak konsumpcji skargi, co następował po wydaniu wyroku),
• oświadczenie stron iusiurandum calumniae, że nie prowadzą procesu z pieniactwa, czy dla szykany przeciwnika
• następowało postępowanie dowodowe (legalna teoria dowodowa) (świadkowie – wartość wg podziału społecznego; można było ich torturować, jeśli nie znano ich pochodzenia; dokumenty ważniejsze, brak wartości jednego świadka).
• wyrok: sędzia mógł zasądzić należność zarówno od pozwanego i powoda!, zmienić wymiar świadczenia którego domagał się powód (biorąc ekscepcje pod uwagę).
• apelacja do sądu wyższej instancji lub cesarza miała być zapowiedziana zaraz po wydaniu wyroku, bądź pisemnie w określonym terminie.
• egzekucja następowała z urzędu (restytucja – urzędnik exsecutor zabierał rzecz pod przymusem, egzekucja pieniężna zajęcie rzeczy i w razie niespłacenia długu – licytacja (pignus ex causa iudicati captum- zastaw wzięty z uwagi na wyrok), przy większej ilości wierzycieli – distractio bonorum sprzedaż poszczególnych części majątku aż do zaspokojenia wierzycieli – brak venditio bonorum sprzedaży całości majątku.