źródła prawa

Ograniczone prawo rzeczowe przysługujące wierzycielowi dla zabezpieczenia jego wierzytelności. W razie jej niewykonania, wierzyciel miał prawo do nabycia posiadania rzeczy i jej sprzedaży. Jest to prawo akcesoryjne.

Wierzyciel zastawniczy– to zastawnik (wydzierżawiający); dłużnik – zastawca (dzierżawca).

Prawo zastawu kształtowało się przez wieki – fiducia cum creditore contracta, zastaw ręczny, oba pozbawiały dłużnika możliwości korzystania z rzeczy zastawionej. Rozwiązaniem było ograniczone prawo rzeczowe dające mu możność objęcia go w posiadanie i sprzedaż w razie nie spełnienia zobowiązania przez dłużnika – hypotheca. Początek – w rzeczypospolitej przy dzierżawie gruntów – przez zastawienie inwentarza gospodarczego invecta et illata. Na podstawie interdictum Salvianum pretor zezwalał na objęcie tych rzeczy przez wierzyciela gdy dłużnik nie płacił czynszu. Za pryncypatu wydzierżawiający (wierzyciel) uzyskał ochronę zastawu na invecta et illata – za pomocą skargi Serviniańskiej – udzielanej przeciw dzierżawcy i osobie trzeciej – o wydanie przedmiotu zastawu (invecta et illata). W kodyfikacji ces. Hadriana rozszerzono actio Serviana na każdą formę zastawu bez przenoszenia posiadania. W prawie justyniańskim skarga ta w odniesieniu do hipoteki pozadzierżawnej nazywała się actio hipotecaria,

Przypadki zgaśnięcia zastawu:

• zgaśnięcie wierzytelności, poza przypadkiem wygaśnięcia wierzytelności po litis contestatio,
• zupełne zniszczenie przedmiotu zastawu,
• sprzedaż rzeczy przez pierwszego wierzyciela, likwidowała prawa kolejnych wierzycieli – kupujący stawał się właścicielem rzeczy,
• zrzeczenie się prawa zastawu przez wierzyciela,
• nabycie własności rzeczy przez wierzyciela np. przez dziedziczenie,
• wniesienie skargi przeciw osobie trzeciej posiadającej rzecz w dobrej wierze, na podstawie iustus titulus przez 10 lat (inter praesentes) lub 20 lat (inter absentes) – powołujący się na longi temporis praecsriptio,
• przedawnieni actio hypothecaria następowało po 40 latach.