źródła prawa

Osoby prawne – organizacje (związki) ludzi, masy majątkowe wyodrębnione jako twory społeczne do realizacji określonych zadań, posiadające zdolność prawną. Pojęcie wykształcone późno (pryncypat) w sposób niepełny.

Municypia - municipia, gminy miejskie, samodzielnie gospodarujące, pretor przyznał im zdolność procesową (możliwość na równi z osobami fizycznymi występowania przed sądem za pośrednictwem actores)

Stowarzyszenia dozwolone – collegia, otrzymały zdolność procesową a potem osobowość prawną na wzór municypiów. Za rzeczypospolitej istniała wolność tworzenia stowarzyszeń, ograniczonych w U.XII T. co do statutów nie mogących naruszać porządku społecznego. Nie miały one jednak automatycznie osobowości prawnej. W końcu republiki Cezar rozwiązał prawie wszystkie stowarzyszenia. Ustawa lex Iulia de collegiis 21 r.p.n.e. nakładała wymóg zezwolenia senatu lub cesarza na założenie stowarzyszenie w szczególności collegia zawodowe (np. cechy) i religijne (np. bractwa pogrzebowe).

Państwo rzymskie jako związek obywateli populus Romanus dysponujący majątkiem i prowadzący działalność gospodarczą w oparciu o normy prawa publicznego.

Skarb państwa rzymskiego (za cesarstwa) – fiscus, w ten sposób państwo weszło w sferę prawa prywatnego, utrzymując jednak przewagę (przywileje) nad swoimi obywatelami dzięki przywilejom fiskusa privilegia fisci.

W czasie dominatu (w okresie rządów cesarzy chrześcijańskich) uznano za osoby prawne także zakłady (fundacje) – wyodrębnione masy majątkowe, początkowo niesamodzielne – poddawane władzy stowarzyszeń lub osób prywatnym z poleceniem wykorzystania ich na określony cel. W cesarstwie absolutnym uzyskały samodzielność, przeznaczone na określony cel i wyposażone w osobowość prawną. Były to zakłady kościelne – kościoły, klasztory; i tzw. piae causae – ufundowane przez osoby prywatne zakłady dobroczynności – przytułki, szpitale, sierocińce pod nadzorem biskupa. Otrzymywały one osobowość prawną z mocy samego przeznaczenia majątku na dobroczynną fundację przy Kościele.

Osoby prawne jako podmiot prawa różne od osób fizycznych, typu korporacyjnego (stowarzyszenia) lub zakładowego (fundacje).