źródła prawa

W XIX w. w Europie w ramach prawa prywatnego zaczęto rozróżniać prawo „cywilne” i „handlowe” (regulujące niektóre tylko stosunki majątkowe jednostek, wyodrębnione z prawa prywatnego na podstawie określonych kryteriów podmiotowych lub przedmiotowych). Jedynie w Anglii nie wystąpił podział na gałęzie prawa ze względu na sferę prawnej regulacji.

Code de commerce – pierwszy nowożytny kodeks handlowy, Francja napoleońska, 1807

Składał się z 4 części, luźno ze sobą powiązanych pod względem treści: I – prawo handlowe i wekslowe, II – prawo morskie, III – prawo upadłościowe (konkursowe) a IV – przepisy o jurysdykcji i organizacji sądów handlowych.

Opierał się na zasadzie przedmiotowej: do prawa handlowego zaliczane były normy, które dotyczyły obrotu handlowego, niezależnie od tego, kto je wykonywał.

Wywodził się jeszcze z ordonansów Ludwika XIV, był zbiorem przestarzałym.

1848 – parlament frankfurcki uchwalił prawo wekslowe, pierwszy krok na drodze do ogólnoniemieckiej kodyfikacji.

1861 – projekt norymberski kodyfikacji prawa handlowego, w następnym roku wprowadzony jako kodeks handlowy w Austrii (obowiązywał do 1938), przyjęty w związku Północno-Niemickim, w 1871 został wprowadzony jako kodeks handlowy w Cesarstwie Niemieckim. Opierał się na zasadzie przedmiotowej.

HGB – kodeks handlowy niemiecki z 1897 r.

składał się z 4 ksiąg: I – sytuacja prawna kupca, II – spółki handlowe, III – czynności handlowe, IV – handel morski.

Do dziś utrzymał w Niemczech moc obowiązującą.

Wyrastał pod hasłami solidaryzmu społecznego i ochrony ekonomicznie słabszych stron obrotu gospodarczego; przyjął więc kryterium podmiotowe, ujmując prawo handlowe jako prawo kupców, tj. osób trudniących się zawodowo kupiectwem.

Wyodrębnienie norm prawa handlowego było konieczne ze względu na fakt, że obrót handlowy podlegał na ogół szybszym zmianom niż obrót powszechny, wykształcał nowe instytucje, które nie dały się ująć w ramy tradycyjnej cywilistyki. Prawo handlowe było określane prawem szczególnym wobec norm ogólnych prawa cywilnego, prawem odrębnym zawodu kupieckiego (kryterium podmiotowe) i obrotu handlowego (kryterium przedmiotowe). Istniało również kryterium mieszane (kodeks austriacki), podmiotowo-przedmiotowe, kiedy obok czynności uważanych bezwzględnie za handlowe przewidywano takie, które były uważane za handlowe tylko jeżeli były wykonywane przez kupca.

W dobie kapitalizmu monopolistycznego prawo handlowe stało się ważnym instrumentem prawnej regulacji zrzeszeń kapitalistycznych, wśród podmiotów prawa handlowego na czoło wysunęły się różne rodzaje spółek handlowych: zwłaszcza najbardziej charakterystyczne dla procesu koncentracji i centralizacji kapitału spółki akcyjne. Nowego znaczenia nabrała też kupiecka giełda, w której dokonywał się obrót wartościami pieniężnymi i towarowymi, jak również ustalanie na ogólną skalę cen i kursów wartości dopuszczonych do obrotu na giełdzie.

Odrębnym działem praw handlowego stało się prawo wekslowe, regulujące instytucję weksla: papieru wartościowego, wystawianego w określonej formie i zawierającego przyrzeczenie zapłaty ściśle określonej sumy pieniędzy, za którą są odpowiedzialne wszystkie osoby podpisane na tym dokumencie; oraz prawo czekowe, zajmujące się instytucją czeku, czyli dokumentu zawierającego polecenie zapłaty, będącego środkiem obrotu bezgotówkowego.