źródła prawa funkcje prawa
Kontrakt sprzedaży.
Kupno-sprzedaż emptio venditio – w drodze mancypacji lub tradycji. Pierwotnie – z ręki do ręki nie rodził zobowiązania; gdy handel się ożywił – kredytowe formy sprzedaży wymogły powstanie zobowiązań początkowo nieformalnych – oparte na zaufaniu fides (np. sprzedaż przyszłych zbiorów). Zastosowania stypulacji.
Najczęściej o spondeo – przyrzeczenie, później inne słowa: promittis, dabis, facies – mogące być wypowiadane przez nie będących obywatelami rzymskimi, co rozszerzyło stypulację. W prawie poklasycznym osłabiono formalizm stypulacji, prawo justyniańskie wprowadzając cautio – pisemne zaświadczenie zawarcia stypulacji jeszcze to rozszerzyło. Kontrakt zastawu a prawo rzeczowe zastawu (pignus).
Kontrakt zastawu ręcznego pignus– realny, dłużnik (zastawca) oddawał pewną rzecz wierzycielowi (zastawnikowi) w posiadanie (bez używania) z zastrzeżeniem oddania jej w razie spłacenia długu. Zastawnik posiadał rzecz i korzystał z ochrony posesoryjnej, czas posiadania (do zasiedzenia) biegł jednak na korzyść zastawcy mimo, że nie posiadał rzeczy. Kontrakt użyczenia (commodatum).
Oddanie w bezpłatne używanie rzeczy (niezużywalnej) przez komodanta – komodatariuszowi, z obowiązkiem oddania tej samej rzeczy (in specie) w oznaczonym czasie. Rzeczy zużywalne – tylko przy zastrzeżeniu ich niezużycia. Kontrakt użyczenia był dwustronnie obowiązującym, niedoskonałym, dawał jedynie dzierżenie rzeczy. Kontrakt przechowania (depositum).
Kontrakt przechowania obok kontraktu użyczenia i zastawu ręcznego wykształciły się z kontraktu powiernictwa fiducia – przeniesienie własności na inną osobę z zastrzeżeniem zwrotu w określonych okolicznościach. Kontrakt pożyczki.
Było to przeniesienie własności (przez tradycję, wierzyciel musiał być jej właścicielem by kontrakt był ważny) rzeczy zamiennej z zastrzeżenie zwrotu (zamiennika np. pieniędzy, dłużnik musiał mieć zdolność do czynności prawnych) w oznaczonym terminie lub na żądanie. Kontrakty konsensualne.
Umowy uznawane i zaskarżalne na podstawie samego porozumienia consensus, nie wymagały spełnienia innych warunków (wręczenia rzeczy, formułki słownej itp.) |
Chirographa i syngrapha.
Pisemne skrypty dłużne: chirographum – zobowiązanie pisemne podpisane przez jedną stronę – dłużnika; syngraphae – spisana i podpisana przez dwie strony, pozostawiające sobie egzemplarz umowy. Stypulacja.
Forma – zapytanie wierzyciela i odpowiedź dłużnika w przepisanych słowach. Najczęściej o spondeo – przyrzeczenie, później inne słowa: promittis, dabis, facies – mogące być wypowiadane przez nie będących obywatelami rzymskimi, co rozszerzyło stypulację. Precarium.
Podobne do użyczenia – bezpłatne oddanie rzeczy ruchomej, nieruchomej lub prawa w używanie (najczęściej ziemi) z możliwością odwołania w każdej chwili. Przeciwko wadliwemu prekarzyście przysługiwał interdictio de precario, natomiast prekarzysta wobec osób trzecich chroniony był posesoryjnie. Szczególne rodzaje depozytu.
Obok zwyczajnego kontraktu przechowania: Pożyczka morska.
Udzielana właścicielowi statku dla importu, później także dla eksportu i naprawy statku. Dłużnik zobowiązany był do jej zwrotu i odsetek (nie wymagających specjalnej umowy – wystarczyła nieformalna) pod warunkiem przybycia statku do miejsca przeznaczenia Kontrakty nienazwane (contractus innominati).
Kontrakty nienazwane – umowy nie mieszczące się w ramach określonych kontraktów, nie dają się zakwalifikować do sztywnych kontraktów stricti iuris, a także mniej formalnych realnych i konsensualnych – bonae fidei. Kontrakty literalne.
Expensilatio – wpis dokonany w księdze przychodów i rozchodów wierzyciela wyszedł z użycia w IVw.n.e.(cesarstwo) – (transcriptio kupna-sprzedaży – wierzytelności bonae fidei na wierzytelność literalną - stricti iuris); |